Embleem van de Republiek Artsakh, Armenië Sticker

Artsakh (/ˈɑːrtsɑːx, -sæx/ ART-sa(h)kh), officieel de Republiek Artsakh of de Republiek Nagorno-Karabach (/nəˌɡɔ ː ʊ ə ə ˈ ɑ ː ə ə əficialRnocoveryRicoxivK), was een afgescheiden staat in de zuidelijke Kaukasus, waarvan het gebied internationaal werd erkend als onderdeel van Azerbeidzjan. Tussen 1991 en 2023 bestuurde Artsakh delen van de voormalige autonome oblast Nagorno-Karabach van de Azerbeidzjaanse Socialistische Sovjetrepubliek, waaronder de hoofdstad Stepanakert. Het was een enclave binnen Azerbeidzjan van de oorlog in Nagorno-Karabach in 2020 tot het Azerbeidzjaanse offensief in 2023, toen het Azerbeidzjaanse leger de controle overnam over het resterende gebied dat door Artsakh werd gecontroleerd. De enige toegangsweg over land naar Armenië na de oorlog van 2020 was via de vijf kilometer brede (3,1 mijl) Lachin-corridor, die onder toezicht van Russische vredeshandhavingstroepen werd geplaatst. De overwegend Armeens bevolkte regio Nagorno-Karabach werd opgeëist door zowel de Azerbeidzjan Democratische Republiek als de Eerste Republiek Armenië toen beide landen in 1918 onafhankelijk werden na de herfst van het Russische Rijk. In 1920 brak er een korte oorlog uit over de regio. Het conflict werd grotendeels opgeschort nadat de Sovjetunie de controle over het gebied had gevestigd en in 1923 de autonome oblast Nagorno-Karabach (NKAO) binnen de Azerbeidzjan SSR had opgericht; gedurende de Sovjetperiode werden Armeniërs in de autonome oblast Nagorno-Karabach echter zwaar gediscrimineerd. De Azerbeidzjaanse autoriteiten onderdrukte de Armeense cultuur en identiteit in Nagorno-Karabach, zette Armeniërs onder druk om de regio te verlaten en moedigde Azerbeidzjanen aan om zich er te vestigen, hoewel Armeniërs de meerderheid van de bevolking bleven. De lokale Armeniërs van het gebied, gemotiveerd door angst voor culturele en lichamelijke uitwissing onder het overheidsbeleid van Azerbeidzjan, begonnen in 1988 de Karabach-beweging die pleitte voor hereniging (Miatsum) met Armenië. Dit werd beantwoord met extreem geweld van de Azerbeidzjaanse autoriteiten en burgers, escalerende spanningen en culminerend in een referendum in 1991 dat overweldigend koos voor onafhankelijkheid. Het conflict mondde uit in een volledige oorlog in 1992. De oorlog werd gewonnen door Artsakh met steun van Armenië. Hoewel er in 1994 een staakt-het-vuren-overeenkomst werd ondertekend, liet de bevroren situatie het overwegend door Armeniërs bevolkte gebied de facto onafhankelijk, met een zelfbenoemde regering in Stepanakert, maar nog steeds sterk afhankelijk van en nauw geïntegreerd met Armenië, in veel opzichten functionerend als een de facto deel van Armenië. Hoewel Armenië nooit officieel de onafhankelijkheid van de regio erkende, werd het de belangrijkste financiële en militaire ondersteuner van het gebied. In 2017 keurde een referendum in het gebied een nieuwe grondwet goed die het regeringsstelsel transformeerde van een semi-presidentiële naar een presidentiële democratie met een eenkamerstelsel, naast het veranderen van de naam van de staat van de Republiek Nagorno-Karabach naar de Republiek Artsakh, hoewel beide namen officieel bleven. Van 1994 tot 2020 bleven Armeense en Azerbeidzjaanse troepen gescheiden door een betwiste lijn van contact, die in de tussenliggende jaren sporadische dodelijke incidenten zag. In 2020 werd een nieuwe oorlog uitgevochten in de regio, waarbij Azerbeidzjan de overwinning behaalde en alle omliggende bezette gebieden en een aanzienlijk deel van het geclaimde gebied van Artsakh heroverde. De Lachin-corridor tussen Artsakh en Armenië werd in december 2022 door Azerbeidzjan geblokkeerd. In september 2023 startte Azerbeidzjan opnieuw een militair offensief. De regering van Artsakh stemde ermee in om te ontwapenen en gesprekken aan te gaan met Azerbeidzjan, wat leidde tot een vlucht van etnische Armeniërs uit het gebied. Op 28 september 2023 heeft het president van Artsakh een decreet ondertekend om alle instituties van de republiek tegen 1 januari 2024 te ontbinden, hoewel het president later heeft geprobeerd dit decreet nietig te verklaren. Op 1 oktober 2023 was bijna de gehele bevolking van de regio naar Armenië gevlucht, wat het einde betekende van een millennia-oude Armeense aanwezigheid in Nagorno-Karabach.